Lumo

Lumo, jus kiel radia ondos, esan un speco de elektromagneta ondos. La rapideco de la elektromagneta ondos en vakuo esan 300,000 km/sek. Nio en la mondo travelan mor rapida ol la elektromagneta ondos.

Sed jua onda longeco ko frekwensos esan difera. La onda longeco de lumo esan mor dislonga ol tio de radia ondos. Sed la frekwenso de lumo esan jus la disa, ji esan mor biga ol tio de radia ondos.

La suno esan la most granda fonto de lumo. Mu konan ke vivo sur la tero dependan la warmo de la suno. Sed la lumo de la suno esan kiel necesa al vivo kiel jia warmo.

 

Light

Light, just like radio waves, is a kind of electromagnetic waves. The velocity of the electromagnetic waves in vacuum is 300,000 km/sec. Nothing in the world travels faster than the electromagnetic waves.

But their wave lengths and frequencies are different. The wave length of light is shorter than that of radio waves. But the frequency of light is just the other way around, it is greater than that of radio waves.

The sun is the largest source of light. We know that life on the earth depends on the heat of the sun. But the light of the sun is as necessary to life as its heat.

¡¡

Movado de la Terglobo

     If yi veturan wagonaro al fronto, la cirkuma objektos kwaz movisan al disfronto. Sed tio ne esan reala fakto. Dise, la wagonaro movisan. 

       La samo okazan al la terglobo. La suno kwaz levisan en la esto, movisan tra la celo, ko subiran en la westo. Aliworde, la suno volvan cirkum la terglobo. Tamen, tio fakte ne esan vera. Esan la terglobo, kiu volvan cirkum sia akso. La volvo de la terglobo cirkum la akso kozan la canjo de tago al nokto.

       La terglobo anke volvan cirkum la suno per fiksa voyo, nomata orbito. Apuds la terglobo, esan ok alia planedos de dissama bigeco, kiu ciu volvan cirkum selfa akso ko cirkum la suno per sia fiksa orbito. Oni noman tiu tuto la suna sistemo. La planedo, la most proksa al la suno, esan Merkuro, ko la most fora de la suno esan Pluto. 

    La orbitos de la terglobo ko alia planedos ne esan perfekta cirklos, sed elipsos. La akso de la terglobo ne esan vertika al jia orbito, sed iome tilta. La volvo de la terglobo cirkum la suno per tiu anglo ko elipsa orbito kozan canjo de kwar sezonos.

¡¡

  Flosanta Objekto

      Arkimedes, siencisto, kiu mortin pre mor ol bi-mil yeros, trovin la unu grava principo. Hi vidin, ke la hidro en bankuvo superfluisan, kiam hi eksidan al la kuvo. Tio ledan him al konsidero pri hidrodreno de solidacos.      

     Mu imagez, ke kubo esan sinkita en hidro. La hidro donan preso al ciu flankos de la kubo, la kubo drenan certa kwanto da hidro. Aliworde, biga kubo drenan mor   hidro ol  la disbiga. 

    La Arkimedes principo povan esi klarizata: Kiam kubo esan sinkita tute, if la pezeco de hidro drenita esan mor biga ol tiu de la kubo, ji levisan ko flosan sur hidro. If la pezeco de hidro drenita esan dismor biga ol tiu de kubo, la kubo sinkan. If ji saman al la pezeco de kubo, la kubo nek flosan nor sinkan. Stato de balanso esisan. 

    Mu klarizez tiu per egzamplo: If kubo de plumbo pezanta mil gramos enhidrisan, ji sinkan, car la pezeco de hidro drenita esan multe dismor biga ol mil gramos. Tamen, if la sama peco de plumbo esan formita en bowlo ko putata sur la hidro, jia pezeco ne canjisan, sed ji flosan, car nun la hidro drenita de ji esan pezanta mor ol mil gramos.

 Falanta Objekto 

   Kiam objekto esan sen apogo, ji falan, car ji esan atraktata de la gravito al la centro de terglobo. Ayna objekto falanta libere tra aero akcelisan ciusekonde cirkum 9.8 metro en sekondo.

Kiam biga rapideco, la baro de la aero povan reduki tiu akcelanta kwikeco. Fakte, esan maksima rapideco por objektos, kiu falan libere tra la aero, sen konsidero pri la tempduro de jua falado. Tio esan nomata lima kwikeco, ko ji  esan decidata de la formo ko relativa denseco. Pro tio, la aera baro izan objekto disalta denseco kia ped-balo, falanta multe mor diskwike ol objekto de alta denseco kia stono. 

¡¡

Fono

Nia fono povan egzisti sen movado. Fono esan produsita de kwakado ko veturan en ondos. La ondos el kwakanta objekto movisan al cia direktos en biganta cirklos. Ju jenan la molekos en la cirkuma aero, tiel ke un moleko frapan alia til la kwakado arivon la orelo. La orela membrano kwakisan ko nervos transportan pulsos al la cerbo kiu tradukan ju kiel fono. If la origino de la fono kwakan en vakuo, nia fono povan esi awdita. La kozo esan, ke ne medio (t.e. molekos) egzistan por transportan la fono al la orelo. 

La rapideco de fono esan influata de la medio, kiu transportan ji. Tio klarizan, kial ji iran most disrapide en aero, mor rapide en likwo, ko most rapide en solido. La rapideco de fono esan multe mor disrapida ol rapideco de lumo. Tio esan, kial fulmo vidisan pre ol tondro awdisan, kwankam ju amba okazan samtempe. Anke tio esan, kial, kiam mu rigardan iu martelanta en foro, la martelo povan vidisi en falado pre ol la fono de frapado povan awdisi.

 La rapideco de fono en aero cirkume esan 330 metros en sekondo. 

¡¡

Gravito

Gravito esan tre grava forto en la universo. Ciu objekto havan gravita pulo, kiu esan tre simila al magneteco. Sed, ne kiel magneteco, gravito ne esan trovita nur en fero ay stalo. Ji esan en ciu objekto biga or disbiga; sed biga objektos, egzample la terglobo, havan mor stronga pulo ol la disbiga.

Misto Issac Newton, la granda siencisto de la dek-sepu yercento, une studin gravito. Kiam hi esin kidulo, hi ofte vidin pomos falanta al la grundo. Hi mirin ke kial ju ne flugan ep alen la celo.

Law la legalo kio hi pose trovin, cio en la universo atraktan cio alia al jiself. La suno atraktan la tero ay la tero atraktan la suno. Kwankam la mor biga objekto havan mor stronga atrakto, ciu objektos, fakte, havan kelka; sed mu ne rimarkan la gravita pulo de un libro car la pulo de la tero esan tre tre mor granda.

Kial la tero ciam movan cirkum la suno ay ne flugan for alen diswarma spaso? La suna gravito donan la respondo. La tero esan ciam pene movi fore ye rekta lino, sed la suno esan ciam pulanta ji. Tial ji kontinuan jia voyajo cirkum ay cirkum la suno.

La suno esan un de la stelos en la galakso, en kio trovisan proksume 100,000 milionos da stelos. Ji ne esan ce la mido de la galakso, sed tre prokse un rando. Tiu stelos forman un grupo, la formo de tio esan tre simila al la formo de brakokloko.

Esan milionos da galaksos en la universo, ay tial esan milos de milionos de milionos de sunos. Multa astronomos kredan, ke kelka de tiu suno havan planedos kiel mua suno.

Gravito esan la forto kiu tenan ciu atomos de stelo kume. Ji tenan la suno kume ay ji tenan la atomo de la tero kume. Ji tenan mu sur la tero; if ne esuz gravito, mu ay cio alia fluguz for la tero alen spaso.

Einstein prezentin nova legalo de gravito. Jia cefa rezultos esan la sama kiel la rezultos de Newton-a legalo. Sed ye tre disbiga ay detala aferos, Einstein-a legalo donan difera rezulto. Un de tio esan ke, gravito kurvizan lumo dismulte, sed law Newton-a legalo gravito havan tre dismulta efekto ye lumo. Einstein montrin tiu fakto per rimedo de matematiko, ay ne per testo.

Tiu rezulto de hia legalo esin testita dum un eklipso de la suno. Ordinare, kiam la lumo de un stelo pasan la suno, mu ne povan vidi ji; la suno esan tro hela. Sed dum eklipso, la suna lumo esan veylata de al lumo; tiel mu povan vidi la lumo de la stelo. La astronomos kiu observinta rimarkin ke la stelo simin canji jia ubo dismulte. La kawzo de tio esin, ke la stela lumo esin turnanta de la rekta lino kiam ji pasin la suno. La suna gravito esin kurvanta la fasko de lumo. Tio montrin ke Eistein esin prava.

¡¡

English translation:

Gravitation

Gravitation is a very important force in the universe. Every object has a gravitational pull, which is rather like magnetism. But, unlike magnetism, gravitation is not found only in iron and steel. It is in every object large or small; but large objects, such as the earth, have stronger pull than small ones.

Sir Isaac Newton, the great scientist of the seventeenth century ,first studied gravitation. When he was a boy, he often saw apples falling to the ground. He wondered why they did not fly up into the sky.

According to the law which he later produced, everything in the universe attracts everything else towards itself. the sun attracts the earth and the earth attracts the sun. The earth attracts the moon and the moon the earth. Although the bigger object has the stronger attraction, all objects, in fact, have some; but we do not notice the gravitational pull of a book because the pull of the earth is very much greater .

Why does the earth always move round the sun, and not fly off into cold space? The sun¡¯s gravitation gives the answer. The earth is always trying to move away in a straight line, but the sun is always pulling it back. So it continues on its journey round and round the sun .

The sun is one of the stars in the galaxy, in which there are about 100,00 million stars. It is not in the middle of the galaxy, but rather near one edge. These stars form a group, the shape of which is rather like the shape of a watch.

There are millions of galaxies in the universe, and so there are thousands of millions of millions of suns. Many astronomers believe that some of these suns have planets as our sun does.

Gravitation is the force which holds all the atoms of a star together. It holds the sun together and it holds the atoms of the earth together. It holds us on the earth ; if there were no gravitation, we and everything else would fly off the earth into space.

Einstein produced a new law of gravitation. Its main results are the same as the results of Newton¡¯s law; but in very small and fine matters, Einstein¡¯s law gives different results. One of these is that gravitation bends light a little; but according to Newton¡¯s law gravitation has very little effect on light. Einstein showed this by means of mathematics, and not by experiment.

This results of his law was tested during an eclipse of the sun. Usually, when the light of a star passes the sun, we cannot see it; the sun is too bright. But during an eclipse, the sun¡¯s light is shut out by the moon; then we can see the light of the star. The astronomers who watched noticed that the star appeared to change its position a little. The cause of this was that the star¡¯s light was turning from the straight line as it passed the sun. The sun¡¯s gravitation was bending the beam of light. This showed that Einstein was right.

Homepage