Esenso ay Futuro de la Ideo de Lango Internaxa

verkita de Zamenhof

tradukita de HeYafu

1

Ciu ideos, kiu esan ludonta grava rolo en la histro de la humaro, havan ciam tiu sama egala sorto: kiam ju ekaperan, la samtemporos metan ju ne sole kum rimarkinde obstina diskonfido, sed even kum ia neklarizebla disamikeco; la pioniros de tiu ci ideos devan multe batali ay multe suferi; oni rigardan lu kiel humos frenza, infane fola, or fine even rekte kiel humos tre disutila. Dum la humos, kiu okupan si ye cia most sengola ay senutila sensensaco, if ji nur esan en modo ay konforma al la rutina ideos de la amaso, enjoyan ne sole ciu gudos de la vivo, sed anke la honora nomo de "edukitoros" or "utila publika aktistos", la pioniros de nova ideos metan nio krom mokos ay atakos; la unu metita tre dismulte lerninta bubo rigardan lu de alte ay diran al lu, ke lu okupan si ye folacos; la unu metita gazeta felietonisto skriban pri lu "sprita" artiklos ay notos, ne preninte sur si la laboro minime iom ekkoni, super kio lu propre laboran; ay la publiko, kiu ciam iran kiel xafaros pos la kriemoros, lafan ay lafegan ay even por un minuto ne faran al si la asko, cu egzistan even guto da senso ay logiko en ciu tiu ci "sprita" mokos. Pri tiu ci ideos "esan modo" parli ne alie, ol kum irona ay disestima lafeto, tial tiel aktan anke A ay B ay C, ay ciu el lu timan pensi serioze even un minuto pri la mokata ideo, car li "konan antawe", ke "ji krom folaco enhavan ja nio", ay li timan, ke oni iel alkalkulon liself al la nombro de "tiu foloros", if li even en la duro de un minuto provon rilati serioze al tiu ci folaco. La humos miran, "kiamanere en mua praktika tempo povan aperi tiu ci fola madoros ay kial oni ne putan lu en la madeyos".

Sed pasan kelka tempo. Pos longa vico da batalado ay suferos la "bubos-fantasoros" atingin la golo. La humaro farisin mor rica per un nova grava akiro ay eltiran el ji la most vasta ay diversforma utilo. Tiam la cirkumstansos canjisan. La yam fortisinta nova afero siman al la humos tiel simpla, tiel "komprenebla per si self", ke la humos ne komprenan, kiamanere oni povin vivi sen ji en tuta milyeros. Kiam la posoros legan la rakontos pri tio, kiel la samtemporos de jia naskiso tenin konter la dirita ideo, lu absolute ne volan kredi ay pensan, ke la histroskribantos elpensin cio tio ci pro mokado ye la foririnta jeneraxos. "Cu efektive", lu diran, "la tuta mondo tiam konsistin el idiotos? Cu efektive egzistin humos, kiu elpasadin konter la pioniros kum tia sensensa konterparlos ay la cetera humos silentadin ay la unu metita kwinyera infano ne diradin al tiu kritikantos: "mistos, yu ja parlan terura, sur nio fondita sensensaco, kius rebato trovan si ja tuy antaw yua nazo!" "Absolute nekompreneble! La histristos certe trograndizan!"

Legez la histro de naskiso de la kristismo ay de diversa granda ideos en la regio de moralo, filosofio ay sienco; legez la histro de la eltrovo de Ameriko, de la enkonduko de fervoyos a. t. p. a. t. p. Cie tute tio sama. "Es ist eine alte Geschichte, doch bleibt sie immer neu". La lumo aperan kiel necesa nidataco al tiu, kiu staran disprokse, sed al la prokse staranta ji trancan la okulos ay lu penan estingi ji. La ideo de Kolumbo, ke "devan egzisti westa voyo Hindo", siman al mu nun tiel simpla, tiel natura, ay mu simple ne volan kredi, ke povin iam egzisti humos, kiu, konante yam, ke la tero esan globo, povin dubi, ke al cia lando oni povan veni ne sole de esto, sed anke de westo, ay ke en tiu ci ne esplorita westo povan eble trovisi ne konata al mu interesa landos. Kiam mu legan tiu konterparlos, kiu oni tiam faradin al Kolumbo, egzample, ke niu veturin westwarde de Europo, sekwe ji esan ne ebla, ke Godo dispermesin fari tio ci, ke la xipos sinkon dawn ay ne povon returne levisadi ep... a. t. p., - mu kontervole askan mu, kiamanere humos maturaja povin parli tia sensensacos, pro kiu en mua tempo cia infano redisuz. Ay tamen en tiu tempo juste tiu ci naiva konterparlos esin rigardata kiel veros, ne eblizanta ia dubo, kiel most logika opinio de la tuta prudenta mondo, ay la ideos de Kolumbo esin kalkulata kiel infanaco, kiu esan inda nia atento. Kiam oni montrin al la humos la forto de la vapo ay jia usebleco, simin, ke kia prudenta humo povuz konterparli io konter ji? Ay tamen la elpensinto devin elporti kiom da multyera batalado, suferos ay mokos! Ay even tiam, kiam fine yam prosperin atingi la golo, kiam en Englo yam dum tuta tri yeros la lokomotivos kuradin ay alportadin grandega utilo, sur la kontinento de Europo edukita humos ay even tuta edukita korporaxos, insted simple ekrigardi ay konvinsisi, skribadin ankore profunda pensa disertos pri tio, ke konstruado de lokomotivos esan infana entrepreno, ke ji esan ne ebla, ke ji esan disutila a. t. p. Kio tio ci esan? Mu askan muself: cu tio ci esin ia ciuhuma epidema idioteco? cu efektive egzistin tia jeneraxos? Yes, egzistin tia jeneraxos, ay mu, kiu nun miregan, mu en efektiveco esan ne mor guda ol lu, ay mua nepos eson ne mor guda ol mu. Ciu tiu ci humos kum lua indignize sensensa konterparlos ay atakos esin tamen ne idiotos, kwankam lu nun eble siman al mu tia. Lua tuta kulpo konsistin nur en tio, ke, dank' al la natura spirita inerto de ciu el mu, lu or tute ne volin prijuji la naskisanta nova aferos, mor volante limizi si per sanosubtenanta lafado, or alpasadin al la prijujado kum antawe yam preta konvinso, ke la afero proponata al lu esan neplenumebla, ay lu penadin ciu sia argumentos konformizadi al tiu antawe farita decido, ne rimarkante la tuta senfundamenteco de tiu ci argumentos, ay konter la argumentos de la defendantos de la nova ideo lu fermadin sia cerbo per la most fortika lokos, ay tial tiu ci lasta argumentos, kiu penadin pruvi la ebleco de tio, "pri kio ciu ja konan, ke ji esan neebla", devin simi al tiu inerta humos tiel same infana, kiel al mu nun siman lua tiama konterparlos.

Al tia ideos, kiu al la samtemporos siman senenhava fantaso ay al la posoros siman tia natura afero, ke lu ne komprenan, kiamanere la humos en milyeros vivin sen ji, - al tia ideos apartenan anke la ideo de enkonduko de komona lango por la komunikos inter diversa peplos. Kiam mua posoros legon en la histro, ke la humos, tiu ci kingos de la tero, tiu ci most alta reprezentantos de la monda inteligenteco, tiu ci bion-godos, en la duro de tuta milyeros vivin un apud la alia, ne komprenante un la alia, lu simple ne volon kredi. "Por tio ci oni ja nidin nia supernatura forto," lu diron; "ciu el tiu ci humos posedin ja kolekto da kondica sonos, per kiu li tute precize komprenisadin kum sia most proksa neyboros, - kiel do ne venin al lu en la hedo konsentisi inter si, ke un el tia kolektos da kondica sonos esez enkondukita por la reciproka komprenisado inter ciu, simile al tio, kiel por la mormulto de la kultura peplos esin enkondukita yam longe un kondica kolekto da mezuros, un kondica alfabeto, un kondica muzika signos a. t. p.!" Mua posoros indignon, kiam lu ekkonon, ke la samtemporos montradin per la fingros, la humos kiu penadin pri la enkonduko de komona lango, kiel manioros, bubos, ne meritanta la nomo de serioza humos; ke ciu displenhedoros povin mokadi pri tiu ci humos en la gazetos, kiom lu volin, ay trovisin niu, kiu diruz al tiu displenhedoros: "Yu povan trovi tiu ci ideos plenumebla or ne plenumebla, - sed moki lu, even ne konatisinte kum lu, esan honte, mistos!" Mua posoros kore lafegon, kiam lu awdon tiu naiva konterparlos, kiu multa el mua samtemporos faradin konter la ideo de lango internaxa entute ay de lango arta speciale. Simile al tio, kiel mu kum lafeto de kompato rilatan al tiu el mua pra-ancestos, kiu antaw kelke da milyeros eble protestin konter la enkonduko de arta alfabeto, kriante kum la aplombo de edukitoro, sed tute senpruve, ke rimedo por la esprimado de mua pensos esan objekto organa, natura, kreita de la histro (skribado per hieroglifa desegnacos) ay ne povanta "esi kreita en kabineto", - tiel mua posoros mokadon tiu samtemporos, kiu nur pro tiu cirkumstanso, kiu diranta nio, ke la nuna langos kreisin blinde per si self, awtorite certizan, ke lango ne povan esi kreita arte. "Til nun ne esin, sekwe ne povan esi!" --"Kiel mi povan kredi", diron en la venonta centyero ia dekyera lernanto al sia edukanto, ˇ°ke egzistin humos, kiu neadin la ebleco de egzisto de arta lango, kiam antaw?lua nazo tia lango yam egzistin, havin yam rica literaturo ay gudege plenumadin yam en la praktiko ciu funkto, kiu oni povan postuli de lango internaxa, ay tiu ci mistos, insted babladi ciam teoria sensensaco, nidin nur disfermi la okulos ay ekrigardi! Cu esan eble, ke maturaja humos parluz ciam sensensaco pri ia difero de la voca organos ce la peplos, kiam ciu infano vidin sur ciu paso membros de un peplo, gudege parlanta en la lango de alia peplo!" Ay la edukanto respondon: "Ji esan efektive nekredebla, ay tamen ji esin tiel!"

Cetere en la nuna tempo en la afero de lango internaxa la rutino ay spirita inerto startan iom pos iom cedadi al la sana prudento. Yam longe tie or aliplase en diversa gazetos ay revuos aperan artiklos plena de aprobo por la ideo self ay por jia batalantos. Sed tiu ci artiklos esan ankore senkuraja, kwaz la awtoros timan, ke oni ne elputez lu al publika dishonoro. Tiu ci senkuraja vocos perdisan en la lawdega koruso de la kriistos ay mokistos, tiel ke la grandega mormulto de la publiko, kutiminta iradi nur tie, kie oni krian la most lawde, ay opiniadi ciu mokanto sajoro, ciu atakanto bravoro ay ciu atakato kulporo, ciam ankore rigardan la ideo de lango internaxa kiel sensensa infana fantaso. Mu ne entreprenan konvinsi tiu ci publiko, car ciu mua wordos pereuz vane. Nur la tempo konvinson lu. Morge lu konstruon monumentos al la pioniros de la ideo kum tia sama anara sento, kum kiu hodie lu superjetan lu per koto. Mua parlo esan difinita nur por tiu, kiu provin rilati al mua ideo kum jujo selfstara, sed sub la influo de diversa awdita opinios perdin la egalpezo, ne konan, kiel lu devan teni si, deziruz kredi ay samtempe tormentisan per konstanta dubos. Por lu mu tie ci analizon la asko, cu efektive mu, la amikos de la ideo de lango internaxa, laboran por ia utopio, ay cu la danjero menasan al mu, ke ciu mua laboros pereon vane, kiel mua konteroros kredizan, or cu mu iran al golo klare difinita, senduba ay nepre atingota.

Mu konan, estimata awdantos, ke yu kutimin rilati kum estimo nur al tia argumentos, kiu esan plenizita per multo da citatos, traplektita per multo da lawda awtorita nomos ay brilan per amasego da altefluga kwaz-sienca sentensos. Mu avertan yu, ke yu ne trovon cio tio ci en mua parlo. If yu trovan atentinda nur tio, kio esan ligita kum lawda nomos, legez ia verko pri lango internaxa, ay yu trovon tie longa serio da glora ay awtorita siencistos, kiu laborin por la ideo de lango internaxa. Sed mu tie ci forlason cia superflua balasto ay parlon al yu nur per la nomo de la nuda logiko. Ne turnez atento sur tio, kio Petro or Johano diran, sed pripensez self. If mua argumentos esan justa, akceptez ju, - if ju esan disjusta, forjetez ju, even if milos da lawda nomos staruz pos ju.

Mu analizon sisteme la sekwanta askos: 1) cu lango internaxa esan nida; 2) cu ji esan ebla en principo; 3) cu egzistan espero, ke ji efektive eson enkondukita praktike; 4) kiam ay kiamanere tio ci eson farita ay kia lango eson enkondukita; 5) cu mua nuna laborado kondukan al ia difinita golo, or mu aktan ankore blinde ay riskan, ke mua laborado pereon vane, ay prudenta humos devan ankore teni si flanke de mu, til "la afero klarison".

2

Cu lango internaxa esan nida? Tiu ci asko per sia naiveco evokon lafo ye la esonta jeneraxos, tiel same kiel mua samtemporos eklafuz egzample ye la asko "cu posto esan nida?" La mormulto de la inteligenta mondo yam nun trovon tiu ci asko tute superflua; tamen pro konsekwenso mu putan tiu ci asko dank' al tio, ke egzistan ankore multe da humos, kiu respondan ye tiu ci asko per "ne". La sola motivo, kiu kelka el tiu ci humos elputan, esan sekwanta: "lango internaxa destruon la langos naxa ay la naxos". Mu konfesan, ke kiom ayn mu brekin al mu la hedo, mu niel povin kompreni, en kio nome konsistuz la disfelico por la humaro, if en un bela tago montrisuz, ke ne egzistan yam plu naxos ay langos naxa, sed egzistan nur un ciuhuma familo kum un ciuhuma lango. Sed mu supozez, ke tio ci efektive esuz io terora, ay mu rapidon trankwilizi tiu ci mistos. Lango internaxa deziran nur doni al la humos de difera peplos, kiu staran un antaw alia kiel mutoros, la eblo kompreni un la alia, sed ji niel intendan miksi en la interna vivo de la peplos. Timi, ke lango internaxa destruon la langos naxa, esan tiel same lafinde, kiel egzample timi, ke la posto, kiu donan al humos disproksa un de alia la eblo komunikisadi, menasan destrui la buxa interparlados inter la humos! "Lango internaxa" ay "lango tutmonda" esan bi tute difera objektos, kiu oni niel devan miksi inter si. If mu supozuz, ke farison iam kumfluiso de la humos en un peplo, en tiu ci "disfelico" (kiel la naxa xovinistos nomon ji) eson kulpa ne la lango internaxa, sed la canjisinta konvinsos ay opinios de la humos. Tiam efektive la lango internaxa facilizon al la humos la atingo de tio, kio antawe eson principe decidita de lu kiel dezirinda; sed if la golado al kumfluiso ne naskison ce la humos selfstare, la lango internaxa per si self certe ne volon altrudi al la humos tia uniso. Lasante tute flanke la asko pri la dezirindeco or nedezirindeco de naxa xovinismo, mu noton nur tio, ke even la most warmega blinda xovinismo ne devan escepti golado al lango internaxa; car la rilato inter golado al lango internaxa ay inter naxa xovinismo esan tia sama, kiel inter naxa patriotismo ay amo al sia familo: cu iu povan diri, ke la morgrandizo de reciproka komunikos ay interkonsentos inter humos de tiu sama lando (golado patriota) menasan per io al la amo famila? Per si self la lango internaxa ne nur ne povan disfortizi la langos naxa, sed kontere, ji sendube devan konduki al jua granda fortisado ay plena ekflorado: dank' al la neceseco ellernadi diversa fremda langos, oni nun rare povan meti humo, kiu posedan perfekte sia matra lango, ay la langos self, konstante kumpuxisante un kum la alia, ciam mor ay mor konfuzisan, kriplisan ay perdan sia natura riceco ay carmo; sed kiam ciu el mu devon ellernadi nur un fremda lango (ay ankore tre facila), ciu el mu havon la eblo ellerni sia lango fonde, ay ciu lango, liberisinte de la premado de multa neyboros ay konservinte plene por si sola ciu fortos de sia peplo, developon balde most potence ay brile.

La biu motivo, kiu la disamikos de lango internaxa elputan, esan la timo, ke kiel lango internaxa eson eble elektita ia el la langos naxa ay ke tiam la humos ne alproksison al si reciproke, sed simple ia un peplo premon ay gluton ciu alia peplos, dank' al la grandega superforto, kiu ji ricevon super ciu alia peplos. Tiu ci motivo esan ne tute senfundamenta; sed ji povan esi elputita nur konter tia or alia nekonsiderita ay disjusta formo de lango internaxa. Tiu ci motivo kompreneble perdan cia signifo, if mu turnon atento, ke lango internaxa povan esi ay eson nur ia nutrala lango, kiel mu sube montron.

Sekwe if mu lason por kelka tempo flanke la asko pri la ebleco or neebleco de la enkonduko de lango internaxa (pri tiu ci punkto mu parlon sube), if mu supozon, ke la enkonduko de tia lango dependan nur de mua deziro, ay if mu escepton ia krianta mispaso en la elekto de la lango, ciu devan konsenti, ke pri disutilo de lango internaxa niel povan esi even la most disbiga parlo. Sed la utilo, kiu tia lango alportuz al la mondo, esan tiel grandega ay videbla por ciu, ke pri tio ci mu propre ne niduz parli. Tamen kelke da wordos mu diron pri tio ci, if even simple por pleneco de mua analizo.

Cu yu ekpensin iam pri tio, kio propre levin la humaro tiel neatingeble alte super ciu alia bestos, kiu ja en efektiveco esan konstruita law tiu sama tipo, kiel la humo? Mu dankan la tuta mua alta kulturo ay civilizo nur al un objekto: al la posedado de lango, kiu eblizin al mu la intercanjado de pensos. Kio esuz kum mu, fiera kingos de la mondo, if mu ne povuz lange komunikisadi un kum alia, if ciu el mu devuz de la komenco self ellaboradi sia tuta kono ay inteligenteco al self, insted faradi uso - dank' al intercanjo de pensos - de la yam preta frutos de la sperto ay diversa konos de tuta milyeros, de tuta milionos ay miliardos da alia simila kreitacos al mu? Mu tiam ne staruz mor alte even per un most disbiga trepeto ol tiu diversa bestos, kiu cirkuman mu ay kiu esan tiel sensaja ay senhelpa! Forprenez de mu la manos ay la pedos ay tio kio yi volan, sed lasez al mu nur la povado intercanjadi la pensos, - ay mu reston tiu sama kingos de la naturo ay mu konstante ay senfine perfektisadon; sed donuz al ciu el mu even cento da manos, donuz al mu even cento da diversa til nun ne konata sentos ay povos, sed forprenuz de mu la povo de intercanjado de pensos - ay mu reston sensaja ay senhelpa bestos. Sed if la tre neplena ay tre limizita ebleco de intercanjo de pensos havin por la humaro tia grandega signifo, ekpensez pri tio, kia grandega ay kum nio komparebla utilo donuz al la humaro tiu lango, kiu faruz la intercanjado de pensos plena, ay dank' al kiu ne sole A havuz la eblo kompreni kum B, C kum D, E kum F, sed ciu el lu povuz kompreni kum ciu el la alia ! Tuta cento da most granda elpensos ne faron en la vivo de la humaro tia granda ay gudfara revoluo, kia faron la enkonduko de lango internaxa! Mu prenez kelka disbiga egzamplos. Mu penan tradukadi la verkos de ciu naxo en la langos de ciu alia naxos; sed tio ci englutan ja neproduktive grandega multo da laboros ay monio ay tamen spite cio mu povan traduki nur la most sensignifa parto de la huma literaturo, ay la grandega mormulto de la huma literaturo kum rica providos da diversa pensos por ciu el mu restan neakirebla. Sed kiam egzistuz lango internaxa, tiam cio, kio aperan en la regio de la huma penso, esuz tradukata nur en tiu ci un nutrala lango ay multa verkos esuz skribata rekte en tiu ci lango, ay ciu produktos de la huma spirito farisuz akirebla por ciu el mu. Por la perfektizado de tiu or alia branco de la huma konos mu aranjan internaxa kongresos sur ciu paso, - sed kia mizera rolo ju ludan, kiam povan partopreni en ju ne tiu, kiu efektive kum utilo deziruz awdi io, ay ne tiu, kiu efektive voluz komuniki io grava, sed nur tiu, kiu konan babladi en kelka langos. Mua vivo esan dislonga ay la sienco esan vasta; mu devan lerni, lerni, lerni! Mu povan dediki nur parto de mua dislonga vivo al la lernado, nome mua infana ay yuna yeros; sed ho ve! granda parto de tiu ci dera tempo foriran tute neproduktive por la lernado de langos! Kiom multe mu gaynuz, if, dank' al egzistado de lango internaxa, mu povuz , dedikata nun al la neproduktiva lernado de langos, dediki la tuta tempo al la lernado de efektiva ay pozitiva siencos! Kiel alte tiam la humaro levisuz!...

3

Sed mu ne parlon plu pri tiu ci punkto, car kiel ayn ciu el mua awdantos rilatuz al tiu or alia formo de lango internaxa, mu duban, cu trovison inter lu even un, kiu dubuz la utileco self de tia lango. Sed car al multa humos, kiu ne kutimin donadi al si preciza kalkulo pri sia simpatos ay antipatos, ordinare siman, ke if lu ne aproban tiu or alia formo de ia ideo, lu nepre devan ataki la ideo self entute, - tial mu, pro sistemeco de mua analizo, petan ciu el la estimata awdantos antaw cio noti al si gude en la memoro, ke pri la utileco de lango internaxa entute - if tia esuz enkondukita - li ne duban. Ekmemorez gude do, mistos, la unu konkludo, al kiu mu venin, notez al yu ay ekmemorez, ke yu konsentan kum tiu ci konkludo, nome:
La egzistado de lango internaxa, per kiu la humos de ciu landos ay peplos povuz kompreni inter si, alportuz al la humaro grandega utilo.

Nun mu transiron al la biu asko: "cu lango internaxa esan ebla?" Anke pri tio ci mua senprejuja humo even por un minuto povan dubi, car ne sole ne egzistan even la most disbiga faktos, kiu parluz konter tia ebleco, sed ne egzistan even la most disbiga kawzos, kiu devizuz even por un minuto dubi pri tia ebleco. Egzistan en efektiveco humos, kiu kum sienca aplombo kredizan, kwaz lango esan objekto natura, organa, kiu dependan de aparta fiziologia ecos de la organos de parlo de ciu peplo, de la klimato, heredeco, krucisado de rasos, histra kondicos a. t. p. Ay al la amaso tia instruita parlos tre imponan, precipe if ju en sufica mezuro esan traplektita per diversa citatos ay per mistera ay teknika terminos por la amaso. Sed klera humo, kiu kurajan havi propra jujo, konan ja tre gude, ke cio tio ci esan nur senenhava psudo-sienca bablado, kiu havan nia senso ay kiu la unu metita infano povuz rebati tre facile. El la ciutaga sperto mu ?iu ja konan tre gude, ke if mu prenon infano el kiu ayn lando or naxo ay de la tago de jia naskiso edukadon ji inter personos de naxo tute fremda ay even antipoda por ji, ji parladon en la lango de tiu ci naxo tiel same gudege ay pure, kiel ciu natura filo de tiu ci naxo. If por humo maturaja esan ordinare disfacile ellerni fremda lango, tio ci ja tute ne venan de la konstruo de lia organos de parlo, sed simple de tio, ke li ne havan paxenco, ne havan tempo, ne havan instruantos, ne havan rimedos a. t. p. Tiu ci sama maturajoro metuz ja tiu ci sama disfacilos ce la ellernado de sia homa lango, if li en la infaneco ne esuz edukita en tiu ci lango, sed devuz ellernadi ji per helpo de lesonos. Fine ciu klera humo ja anke nun devan ellernadi kelka fremda langos, ay li certe ne elektan tiu langos, kiu kwaz esan konforma al lia organos de parlado, sed nur tiu, kiu li nidan; sekwe nio esan neebla en tio, ke insted ke ciu lernan diversa langos, ciu ellernadez un sama lango ay sekwe povez komprenadi un la alia. Even if ciu poseduz la komone akceptita lango ne en plena perfekteco, even tiam la problemo de lango internaxa esuz yam decidita ay la humos cesuz staradi un antaw alia kiel surda-muta. Ay oni devan ja memori, ke if cie esuz konate, ke por komunikos kum la tuta mondo oni devan ellerni nur un lango - cie egzistuz multego da guda edukoros de tiu ci lango, da speciala lerneyos, ciu ellernaduz tiu ci lango kum la most granda volunteco ay ferveco, ay fine ciu parentos alkutimizaduz sia infanos al tiu ci lango en la infaneco, paralele kum la matra lango. Sekwe, lasante dume flanke la asko pri tio, cu la humos volon elekti ia un lango por la rolo de internaxa ay cu prosperon al lu veni al interkonsento pri tiu ci elekto, mu dume atestan tiu fakto, kiu kum plena sendubeco sekwan el cio, kio mu dirin supre, nome, ke la egzistado self de lango internaxa esan tute ebla. Notez do al yu gude en la memoro tiu bi senduba konkludos, al kiu mu venin til nun, nome:

1. Lango internaxa alportuz al la humaro grandega utilo;

2. La egzistado de lango internaxa esan plene ebla.

4

Cu lango internaxa eson iam enkondukita? If mu venin al la konkludo, ke lango internaxa alportuz al la humaro grandega utilo ay ke jia egzistado esan ebla, el tiu ci bi konkludos yam per si self elfluan la konkludo, ke tia lango mor or les frue nepre eson enkondukita, car alie mu devuz nei ce la humaro la egzistado de cia even most elementa inteligenteco. If lango, povanta plenumadi la rolo de internaxa, til nun ankore ne egzistuz, sed devuz ankore esi kreita, tiam respondo ye la asko putita en la komenco de tiu ci capto esuz duba, car esuz nekonate ankore, cu oni povon krei tia lango. Sed mu ja konan, ke egzistan tre multe da langos ay ke ciu el ju en okazo de nido povuz esi difinita kiel internaxa, nur kum tia difero, ke un el ju mor fituz por tiu ci golo ay alia les. Mu havan sekwe cio preta ay mu nidan nur ekdeziri ay elekti, - ay en tia okazo la respondo ye la supre putita asko yam ne povan esi duba. La humos vivan per konscia vivo ay sencese goladan al sia gudo; tial if mu konan, ke tiu or alia afero promesan al la humos grandega ay senduba utilo ay ke ji esan por lu atingebla, mu ciam kum plena certeco povan antawdiri, ke de tiu momento, kiam la humos nur ekturnin sia atento al tiu ci afero, lu yam obstine goladon al ji ciam mor ay mor ay ne ceson en sia golado tiel longe, til lu atingon la afero. If bi huma grupos esan difizita un de alia per riveto, sed konan, ke por lu esuz tre utile komunikisadi inter si, ay lu vidan, ke tabulos por la kumizo de amba bordos kuxan tute preta apud lua manos, tiam oni ne nidan esi profeto, por antawvidi kum plena certeco, ke mor or les frue tabulo eson transjetita trans la riveto ay komunikisado eson aranjita.

Esan vero, ke pasan ordinare kelka tempo en swingado, ay tiu ci swingado esan ordinare kozata de la most sensensa pretekstos: saja humos diran, ke golado al aranjo de komunikiso esan infanaco, car niu el lu okupan si ye putado de tabulos trans riveto ay tiu ci afero esan tute ne en modo; sperta humos diran, ke la antaworos ne putadin tabulos trans riveto, sekwe ji esan utopio; edukita humos pruvan, ke komunikisado povan esi nur afero natura ay ke la huma organismo ne povan movadi si sur tabulos, a. t. p. Tamen mor or les frue tabulo esan transputata ay la komunikisado esan aranjata. Tiel esin kum ciu utila ideo, tiel esin kum ciu utila elpenso; la senprejuja humos almost venadin al senduba konkludo, ke la donita afero esan tre utila ay samtempe efektivizebla, lu povin ciam koni antawe kum plena certeco, ke mor or les frue la afero nepre eson akceptita, spite cia batalado de la flanko de la rutinoros; car ne nur la natura inteligenteco de la humaro, sed anke jia golado al sia praktika gudo ay profito garantan tio ci. Tiel eson anke kum la lango internaxa. En la duro de multa centyeros la humos, ankore ne tre nidante lango internaxa, ne enpensadin pri tiu ci asko; sed nun, kiam la fortisinta komunikisos inter la humos turnin lua atento al tiu ci asko, nun, kiam la humos startin konvinsisadi, ke lango internaxa alporton al lu grandega utilo ay ke ji esan atingebla, lu sen ia dubo yam goladon al ji ciam mor ay mor, jia neceseco farisadon por lu kum ciu tago ciam mor sentebla, ay lu yam ne trankwilison tiel longe, til la asko eson solvita. Cu yu povan dubi tio ci? Certe ne! Kiam tio ci venon - mu ne intendan nun antawdiri: povan esi, ke ji venon pos un yero, pos dek yeros, pos cent yeros or even pos kelka centos da yeros, - sed un afero esan yam senduba, ke kiom ayn la unu pioniros de tiu ci ideo devon suferi, ay even if tiu ci ideo en multa foyos endormisaduz ye tuta dekyeros, ji yam niam morton: ciam mor ofte ay mor obstine eksonadon vocos, postulanta enkonduko de lango internaxa, ay fine, mor or les frue - if la asko ne eson solvita de la socio self - la governmentos de ciu landos devon cedi, aranji internaxan kongreso ay elekti ia un lango kiel internaxa. Tie ci povan esi nur asko pri la tempo: oni el yu diron, ke tio ci venon tre balde, la alia diron, ke ji venon nur en most disproksa futuro; sed ke tiu ci fakto entute iam venon ay ke la humaro, vidante la grandega utileco ay samtempe la atingebleco de lango internaxa, ne reston eterne indiferenta por tiu ci afero ay senhelpa anaro da egzistacos, ne komprenanta un alia - pri tio ci certe niu el yu duban even por un minuto. Tial mu petan yu noti al yu en la memoro la triu konkludo, al kiu mu venin, nome:
"Mor or les frue lango internaxa nepre eson enkondukita."

Tie ci mu faron disbiga pawzo ay diron kelke da wordos pri mu, batalantos por la ideo de lango internaxa. El cio pruvita de mu yu vidan, ke mu tute ne esan tia fantasistos ay utopiistos, kia multa el yu eble vidin en mu ay kia multa gazetos, ne deziranta probi en la esenso de tio, pro kio mu batalan, pentran mu. Yu vidan, ke mu batalan por afero, kiu alporton al la humaro grandega utilo ay kiu mor or les frue nepre eson atingita. Ciu prudenta humo povan sekwe kuraje alisi al mu, ne timante la mokos de la fola ay nepensanta amaso. Mu batalan por afero tute konsiderita ay certa, ay tial nia mokos nek atakos forizon mu de la voyo. La futuro apartenan al mu. Mu supozez even if, ke tiu formo de lango internaxa, por kiu mu batalan, montrison en la futuro kiel misa ay ke venonta lango internaxa eson ne tiu, kiu mu elektin, - sed tio ci ja tute ne devan konfuzi mu, car mu batalan ne por la formo, sed por la ideo, ay mu donin konkreta formo al mua batalado nur tial, ke cia batalado abstrakta ay teoria ordinare kondukan al nio. Sube mu pruvon, ke even anke tiu konkreta formo de la lango esan tute konsiderita ay havan senduba futuro; sed if yu even dubuz tio ci, la formo ja niom ligan mu: if tiu ci formo montrison misa, morge mu canjon ji; ay en okazo de nido, pos-morge mu ankore canjon ji denove, sed mu bataladon por mua ideo tiel longe, til ji mor or les frue eson plene efektivizita. If mu, obeante la voco de la indiferenta egoismo, detenaduz mu de mua laborado nur tial, ke kum la tempo la formo de la lango internaxa eble eson alia, ol tiu, por kiu mu nun laboran, tio ci signifuz tio sama, kiel egzample rifuzi la usado de vapo tial, ke pose eble eson trovita mor guda rimedo de komunikisado, or rifuzi regna reformos tial, ke pose iam eble eson trovita mor guda formos por la regna konstruo. Nun mu esan ankore disforta ay cia bubo povan ankore mokadi mu ay montradi mu per la fingros; sed tiu, kiu lafan la lasta , lafan la most gude. Mua afero iran lante ay disfacile; tre povan esi, ke la mormulto de mu ne vivon til tiu momento, kiam montrison la frutos de mua aktado ay til la morto self mu eson objekto de mokos; sed mu eniron en la tombo kum la konscio, ke mua afero ne morton, ke ji niam povan morti, ke mor or les frue ji devan atingi la golo. Ay even if, fatiga de la sendanka laborado, mu kum disespero ay apato lasuz fali la manos, - tute egale, la afero ne morton: insted la fatiga batalantos aperon nova batalantos ; car mu denove ripetan, ke if esan ekster dubo, ke lango internaxa alportuz al la humaro grandega utilo ay ke ji esan atingebla, en tia okazo por nia humo ne blindizita de rutino povan esi ia dubo, ke ji mor or les frue nepre eson atingita, ay mua konstanta laborado eson eterna memorizado por la humaro tiel longe, til la ideo de lango internaxa eson efektivizita. La posoros benon mua memoro, ay al tiu saja humos, kiu nun noman mu fantasistos, lu rilaton tiel, kiel mu nun rilatan al la saja samtemporos de la eltrovo de Ameriko, de la elpenso de vapoveturilos a. t. p.

Homepage