Koncisa Histro de Cino
tradukita
de Qijiaqin
1.
Starto ay la most antika Cino
Arkiologa evidenso sugestin , ke Cino esan un de lulilos de huma raso. La most antika humo en Cino , kius skulo esan fosilizita ay elgrundita en provinso Shanxi en 1963, pruvin ke hi vivin antaw 600000 yeros A.K. . Restacos de Zhoukoudian en Beijing, pruvin , ke Beijing Humo vivin antaw 400000 yeros A. K. en paleolita Ajo. Lu esin humos, kiu povin maki stona ilos, dresos el ledero de animalos, ay fayro.
Proksume 4 or 3 mil yeros antaw A.K., en neolita Ajo granda canjo okazin en vivo de antika Cinanos.. Multa de cinanos vivin kume ay bildin vilajos, plantin lando.
Tia
vilajos esin trovita en zono de bando de rivo Huang He en Norda Cina ebeno. Even
en wintro tiu zono esin konvena por agrakulturo. Ji esin simila kiel
Nilo de Egipto.
Peplo de tiu periodo (3000-2000A.K.) developin arto de ceramiko ay konservo de manjacos ay drinkos.. Restacos de Yangshao ay Lungshan vilajos pruvin tio.
2.
Shang dinasto
Cinanos setlin en valo de Huanghe rivo en 3000 A.K.. De tiu tempo lu havin ceramiko, agrakulturo, silko. Sed ne konin skribo ay metalo.
Shang dinasto esin en 1766-1122 A. K..En la Shang dinasto trovin unu dokumento de Cino. Cefurbo esin Anyang. Henan provinso. Kelka lernistos sugestin, ke turistos de Sud-esta Asio kumportin agrakulturo al Cino. Peplo de Shang gude usin jado, bronzo, horsa venturilo ay gude organizin milito. Skribo de tiu tempo esan kalita ideogramo, skribita sur osto de testudos. La ideograma libros esin usita en templos ay palasos. Simila al alia peplos, antika cinanos donin granda kontributo al monda kulturo.
3.
Zhou dinasto
Zhou dinasto esin en 1122-211A.K.. impero en tiu periodo esin unita. Lu trovin fero. Teorio de granda filologo Konfuceo(551-479 A.K.) dominin kulturo en sekwa 25 centyeros de Cino. Kingos de Zhou adorin celo kiel godo. Hu selfkalin filulo de celo. Transfero de forteco de un impero al sekwa esin law ordo de celo.
La Zhou dinasto dividin al bi periodos: Esta Zhou ay Westa Zhou ( law plaso de cefurbo).
Westa
Zhou(1122-771A.K.)
Westa Zhou situin en Norda Cina Ebeno. Ji dividin al proksume 200 dominos. Politika sistemo de Zhou esin feudala similan Mid-europo. Peplo de Zhou vivin per agrakulturo ay caso.
En 771 A. K., un peplo en nord-westa Cino invadin Zhou, do cefurbo movin al Luoyang. Invado de nomada naxo makin ke Zhou dawn falin. Konflikto inter nomada peplo ay cina farmoros okazin kontinue en Cina histro.
Esta
Zhou (771-221 A. K. )
Esta Zhou dividin al bi periodos anke: periodo de Printempo ay Awtuno (771-481 A.K.) ,periodo de Milita Statos(481-221 A.K.).
En unu peiodo fero insted bronzo por ilos ay armilos. Uso de fero altizin produkto de agrikulturo, multizin peplo ay militos inter statos. En kwaru centyero A. K. la statos unitizin al 7 statos. En 256 A.K. Ju eliminin titolo de Kingo Zhou ay startin ne doni tributos al Zhou. Ju kontinuin milito.
La most forta de la 7 statos esin Qin Impero. En tiu periodo developin nova grupo de lernistos. Un de tiu lernistos esin Konfuceo.
4.
Qin dinasto
La most forta imperos el 7 esin Qin impero, kiu unizin tuta imperos ay fondin dinasto Qin en 221 A.K.,la unu unita impero en histro de Cino. Jia principa strukturo de governo kontinuin 2000 yeros en Cino.
La unu imperoro de Qin dinasto esin Qin Shihuang, la nomo signifin la starta imperoro en unita lando Cino. Strukturo de granda palasos ay grandioza ceremono altizin forteco de imperoro en peplo. La cefurbo de Qin esin Xi’an.
Centrita burokrata sistemo replasin disnova feudala sistemo. Qin dividin impero al provinsos ay gubernos. Governoros de provinsos esin apoyntita de centra governmento. Dinasto Qin standardizin skribo, mezuro ay peso.
Armo de Qin konduktin larja milita aktos por ekspandi teritorio konter norda nomados. Pos serio de militos, la imperoro orderin bildi la Granda Muro, inkludin konekto de bildita muros antawe. La Granda Muro esan 2400 km longa, 5-15 m alta.
Kruda rego de Qinshihuang provokin multa konteraktos de peplo. Qin speciale timin lernistos ay mortizin multa de hu, ay hi brulin tuta libros, escept teknika. En hia lasta yeros hi vivin tute sekre. Qin mortin en 210 A.K. prokse de cefurbo, dum travelo en provinso Shandong por serci medikaco de longa vivo.
Qin impero falin dawn rapide pos morto de Qinshihuang. Fola filulo de Qinshihuang putin la trono. Kondicos farisin mor mala. En 209 A.K. ribelos okazin en tuta lando. La most fama ribeloros esin Xiangyu (un aristokrata jeneralo)ay Liubang.( disalta oficisto de farma familo).En 209 A.K. riberoros atakin cefurbo ay venkin armo de Qin. Pose Liu ay Xiang batalin dum 4 yeros . Liu venkisin .En 206 A.K. Liu prenin titolo Han Gaozu ay fondin dinasto Han
5.
Han dinasto
400 year rego de Han dinasto esin dividita en 2 periodos: Westa Han ay Esta Han
Westa
Han ( 202 A.K.—9 P.K.)
Han dinasto multe developin politiko ay kulturo de Cino En 124 A. K. un universito esin fondita de imperoro Wu Di(140-87) por studi Konfucea klasika teorio. La universito instruin multa talanta studentos, kiu servin en governmento mor ol 3 mil. Imperoro Wu Di establin teorio de Konfuceo kiel doktrino de stato. La doktrino kontinuin til fino de imperos de Cino.
En tiu periodo Han venkin en multa militos ay ekspandin teritorio de norda landlimo. Wu Di anke invadin Norda Koreo ay prenin ji en teritorio de Cino en 108 A.K.. En 111 A.K. Han prenin Norda Vietnamo al Han impero.
Pos morto de Wu Di imperino dominin politiko ay almost prenin trono. Rego de xia familo havin granda politika influo .
En 9 P.K. nova imperoro Wang Mang ( bofilo de imperino) prenin trono ay fondin nova dinasto Xin. Reforma programo de Wang Mang isolin hi de bienoros. En sama tempo, eksplodin ribelo de kampanos, hu venkin armo de Wang Mang ay mortizin hi en 23 P. K.
Esta
Han (23—220 P.K.)
Nova regoro restorin paco ay fondin Esta Han .Imperoro esin Guang Wu Di, hia nomo esin Liu Xiou. Dum la Esta Han , kiu regin dum 200 yeros, la imperoros deziran restori brilo de Westa Han ay atingin sukcesos en restoro de perdita teritorio. La granda diplomato-jeneralo Ban Chao kondukin sepdek mil de soldatos almost til landlimo de Europo. Ban Chao revenin al Cino en 101 P.K. ay preni informos pri Roma imperoro. La romanos anke konin pri Cino, sed lu konin nur , ke Cino esin lando, kiu produsin silko.
En periodo de Esta Han konflikto ay batalo inter enukos ay bienora oficistos prolongin multa tempo. Ribelo de kampanos Flava Tuko en 184 yero ay alia ribelos kondukin kolero de multa jeneralos-oficistos, kiu mortizin bi mil da enukos, destruin cefurbo. En 207 yero jeneralo Cao Cao farisin diktoro en Norda Cino. Pos morto de Cao Cao en 220 yero, hia filo establin kinglando Wei ay Esta Han esin en fino. En tiu tempo Cino esin dividita en tri kinglandos: Wei, Shu ay Wu.
Kulturo
de Han dinasto
Filosofio ay institutos startinta de dinastos Zhou ay Qin atingin alta levelo en Han. En Han periodo esin multa sienca inventos, fama ne nur en Cino, sed anke en la mondo, speciale en astronomio. La fama inventos esin sanda kloko ay sundialo, kiu dividin tago al 12 periodos. En matematiko, cinanos une usin dek-valua sistemo. Ay cinanos une usin rodventulilo, lokilo por kontroli levelo de hidro, bildo de kanalos, kompaso.
Han dinasto developin multe arto de skulpto. La most fama esin "Han fluganta horso" ay skulpto de jado. Teknologio de lako developin anke. La granda histristo Si Maqian skribin histro de Cino dum dek yeros. Hia libro “Histra Rekordo” establin modelo de cina histra lesonos. Alia histristo esin Ban Cao ,hi kontinuin verko de Su ay skribin libro por huminos “ Lesonos de huminos” kiu limitin aktos de huminos. La fama filosofo Dong Zhongshu progresin filosofio de Konfuceo
6.
Periodo de Tri Kinglandos(220-581)
Pos fino de esta Han Cina impero kontinuin dividi al tri kinglandos dum tri ay biona centyeros. Kinglando Wei esin en norda Cino sub domino de familo Cao Cao. Kinglando Shu esin en sudo-westa Cino sub domino de familo Liu Bei, Kinglando Wu esin en sud-esta Cino sub domino de familo Song Quan. Invado de la norda tribos superin la tri kinglandos rapide ay un de ju establin kinglando Norda Wei(386-534). La periodo de tri kinglandos esan fama de klasika novelo “ Novelo de Tri Kinglandos”.
7.
Sui dinasto(581-618).
Longa periodo de tri kinglandos finisin , kiam un Jeneralo de nord-westa Cino . Hi unizin tri landos ay establin dinasto Sui. Politika sistemo de Sui esin simila kiel Tang. La unu imperoro esin Sui Wen Di, kiu introdusin serio de reformos, egzample, reduso de takso de kampanos, censo de peplo, egala systemo de taksos usita en Wei kinglando. Ciu taksebla kampano ricevin lando. Hi restorin systemo de egzamo sur bazo de Konfucea teorio.
Imperoro Sui Wen Di mortin tro frue. Hia filulo Sui Yang Di prenin krono. Hi farin grandioza projektos ay militos. Tio kondukin dawnfalo de dinasto Sui. Kelka projektos esin produktebla, speciale, konstruo de Granda Kanalo, kiu linkin Yangtsi Rivo kum Flava Rivo, la bi most longa rivos en Cino, linkin norda ay suda Cino.
Sui Yang Di kondukin granda militos konter Koreo por ekspandi teritorio de impero. Pos serio de ekspandos, miliono da soldatos esin venkita, Sui Yang Di esin mortita en kampanjo en 618 yero. Li shimin ,un de jeneralos de armo, replasin hi ay farisin imperoro ay fondin dinasto Tang.en 626 yero .
8.
Tang dinasto(619-960)
Tang dinasto establin sistemo , ke imperoro esin supera ay oficistos esin selektita law merito ay eduko. Sistemo de takso esin egala. Imperoros farin censo ciu tri yeros, stimulin peplo por labori. Tio rimedos promotin developo de agrikulturo , komerso ay urbos. Chang’an ,Cefurbo de Tang esin la most biga politika, ekonomia ay komersa urbo en la mondo en tiu tempo.
Tang imperor ekspandin teritorio de Cino al Tibeto, Centra Asio, Mongolo, Mancurio, Koreo ay Vietnamo.
Multa de sukcesos de Tang dinasto esin atingita en unu centyero de rego de Tang, speciale de Imperoro Xuanzong ekde 712 til 756. Sed hi induljin en arto ay kulturo, niglektin governmento. Tio kondukin altiso de komandoros de milito. An Lushan, un de komandoros de nordwesta Cino, farin ribelo en 755 yero.
La imperoro ledin un armo en cefurbo, sed la armo startin ribeli rapide ay forsin la imperoro por abdiki al hia filulo. La nova imperoro ledin nova armo ay mortizin An Lushan en 757, sed milito kontinuin til 763. Pos tio Cina impero dawnfalin denove.
La most serioza problemo de lasta periodo de Tang esin bienoros, kiu kolektin taksos de kampanos ay ne donin al governmento. Tio kondukin revoluo de Huangcao, kiu ribelin en 870 yero. Huangcao kolektin mor ol 600000 soldatos. Hi detruin cefurbo ay forsin la imperoro movi cefurbo al Luoyang.
Alia ribelo establin nova dinasto kalita Liang.en 907. Sed Liang ne povin unizi Cino, ji regin Cino nur biono de centyero. Pos tio Cino denove esin dividita en norda parto ay suda parto. En norda parto esin kwin dinastos, en suda parto esin dek kinglandos.
Tang dinasto developin kulturo ay sienco. Budismo influin arto, speciale en skulpto. La fama kwin skulpta trezuros kiel Longmen grotos, Yungang grotos, prosperin en Tang periodo. Invento de papero ay gudiso de printo ledin printi tuta sutros de budismo ay klasika teorio de Konfuceo. Tang speciale esan fama pri poemo. Multa poetos vivin en tiu tempo kiel Li Bai, Du Fu, ay lu skribin multa poemos, kio esan populara til hodio.
Tang periodo markin de starto bildi xipos ay fayroarmilos .En dek-triu centyero papero-mako vastisin en Europo. Papero esin inventita de cinanos. Papero transmitin al Europo trans Persiano ay Arabano. Fayrorokito esin introdusita al Europo en 1200 yeros. Ji esan invento de cinanos anke.
9.
Song dinasto(960-1279)
Mor ol 300 yeros de rego Song dinasto esin dividita al bi periodos: Norda Song ay Suda Song. En biu priodo de Song norda nomados okupin norda Cino, do Suda Song nur regin areo sude rivo Huaihe.
Norda
Song(960-1126)
Armo de Norda Song kondukin sukcesa militos ay restorin prestijo de imperoro perdita de forta nomada armo en norda Cino. Anke restorin sistemo de ekzamo, kio farin ciu tri yeros en levelos de guberno, provinso ay centra governmento.
En tiu periodo nomado Qidan kontrolin nord-esta teritorio, nomado Huaxia kontrolin nord-westa teritorio. Song ne povin okupi tiu landos, do imperoro kompelin paco kum lu. Biga pago al nomados law paca termos konsumin multo de stata trezuro. Tio kozin alta takso de kampanos.
En 1069 imperoro Shen Zong apoyntin Wang Anshi kiel prima ministro, kiu kondukin multa reformos por restori disnova regelos, sed oficistos ay bienoros oponin konter tio. Pos morto de Shenzong ay Wang Anshi en un yero, reforma rimedos esin abolita. Til fino de norda Song reformistos ay anti-reformistos alternin la forteco de governmento.
Suda Song
(1126-1279)
Alia filulo de imperoro irin al suda Cino ay fondin suda Song kum cefurbo Hangzhou, do hi regin teritorio sude rivo Huaihe. Kvankam Suda Song esin disforta kum lima areo, sed ji esin prospera en kulturo, komerso, marnavigo ay teko. Suda Song developin komerso kum fremda landos en 13 centyero per hia forta ocenxipos ay kompasos. Uso de papera monio stimulin developo de interna komerso.
Kiam imperoo ay oficistos dronin en luksa vivo, en nordo levisin Mongola armo , kiu subizin esta Europo ay invadin Suda Song. Tio finizin Song dinasto.
Developo de ocenbizo ay interna komerso ledin koncentro de peplos en havenos kiel Guangzhou, Hangzhou, kiu farisin biga urbos. En suda Song cefurbo Hangzhou havin urbanos mor ol bi milion. Developo de urbos multe influin socia vivo de Cino.
Tio ledin falo de statuso de huminos, laboro de huminos farisin ne esensa. Huminos esin traktita kiel servantos, do startin kutimo de bindo de pedos de yuninos por maki disbiga pedos. Yunino kum disbiga pedos promenin mor bele. Tiu kutimo kontinuin til 20 centyero en Cino.
10.
Yuan dinasto(1279-1368)
Mongolo esin un de norda nomados, kiu regin Cino en tuto. Mongolanos okupin Europasia Kontinento ,Koreo ay norda Cino en unu biono de 13 centyero. En 1276 mongolanos okupin Hangzhou. En 1279 la lasta imperoro de Song abdikin.
Antaw tio, en 1271 Kublai Khan, la kwinu granda Khan ay nepo de Genghis Khan, movin cefurbo de Karakorum al Beijing ay deklarin, ke hi esin imperoro de tuta Cino ay nomin dinasto Yuan.
Mongolanos propelin mongola lango , religio ay kutimos en Cino,. Speciale lu ne permesin cina rega klaso governi, sed donin takso al fremdlanda regoros . Cinanos situin ce la most disalta levelo de kwar klasos, kreita de lu. Do lu certe metin opono de Cinanos. Rego de Mongolanos en Cino lastin dismulte ol un centyero. En 1356 Zhu Yuanzhang, hedo de ribelo de kampanos, okupin Nanjing ay en fakto farin kontrolo de suda Cino. En 1368 hi deklarin imperoro en Nanjing, pose hi okupin Beijing, cefurbo de Yuan ay fondin dinasto Ming.
Marko Polo, un Venetia komersano, vizitin Cino en 14 centyero ay metin kum Kublai Khan. Hi skribin fama libro "Travelo de Marko Polo", en kio hi rakontin multe pri Cino . Tiu libro esan tratukita al multa langos.
10.
Ming dinasto(1368-1644)
La unu imperoro Zhu Yuanzhang establin Ming Dinasto kum imperora nomo Ming Taizu. Hi provin restori regelos de Han dinasto. Teritorio de Ming esin dismulta kompare kum Han ay Tang, nur suda de Granda Muro ay esta Xinjiang ay Tibeto.
Por almost centyero de rego de Mongolanos, Ming devin une restori kulturo , ekonomio ay governmenta organizo. Ming restorin koncentro de centra forteco en impera governmento , speciale en manos de imperoro, ay teorio de Konfuceo. Sed mida oficistos krein hua self- governmento, kalita Granda Sekretaro. Esin restorita centra burokrata forteco, sed oficistos , esin selektita en egzamos, kiu farisin nur sur bazo de 5 kanonos skribita de Konfuceo ay 4 libros, eldonita de Zhuzi, fama filosofo de Ming dinasto.
Ming imperoro limizin forteco de provinsa governmentos. La impero esin dividita al 15 provinsos. Cefurbo de Ming une en Nanjing, ekonomia centro de Cino, sed pos naxa milito, imperoro Yongluo movin cefurbo al Beijing en 1421. Hi startin bildi palasos, la fama impera palaso Gugong (la dispermesita Urbo) esin konstruita en tiu periodo.
Ming Dinasto elstarin ye ocenonavigo. Dum 1405—1433 Zhenghe, un muslimhumo, ledin 7 ekspedixos en maro, ciu providisin kum kelka ocenoxipos, kiu esin 122 m longa, 700 tonos ,50 or 60 kabinos, ay centos de peplos. En la ekspedixos, cinanos navigin ce la Suda Pacifa oceno, la Hinda Oceno ,la Reda maro til Persia Gulfo. Hu travelin westa ay easta Afriko , Java ay Sumatra.
Dum biu biono de Ming startin Europa ekspando. En 16 centyero, Portugala komersistos arivin al Makao. Car lu konin matematiko, sienco, astronomio, ay lu esin saja por lerni cina lango ay adapti cina vivo, do Cina peplo akceptin lu ay farisin unu fremdlanda humos, kiu vivin sub rego de Cina imperoro. Lu edukin al Cinanos mapos, astronomio ay helpi lu por reformi kalendaro.
En tiu periodo Krista religio esin introdusita en Cino. Mor ol 300 mil da peplo joynin en akto de Krista religio, sed tio esin dismulta kompare kum 100 miliono da peplo en tiu tempo.
En lasta centyero de rego, Ming metin kum multa interna ay eksterna problemos. Konflikto inter enukos ay oficistos aperin en 1620, tio ledin mortiso de 700 lernistos. En 1550, Mongolanos turnin en Cino ay kaptin Beijing. Kontrolo de lu al Turkestan ay Tibeto esin agnoskita de paca kontrakto. Piratos de Japanio penetrin en Hangzhou ay Nanjing. En 1590 Ming kondukin milito konter Japana invado al Koreo. Ming savin Koreo per multa arjento de stata trezuro, tio disfortin defendo de Ming konter invado de Moncurio en nordesta Cino.
Mancurianos organizin un stato de cina staylo. Lu fortizin armo, kiu helpin Ming subpremin ribelo de Li Zicheng, sed lu anke forsin la lasta imperoro de Ming self-mortizi sur un arbo de parko. Forteco denove esin kaptita de humos ekster la Granda Muro. En 1644 lu fondin dinasto Qing
11.
Qing Dinasto(1644-1911)
Mancus , ne similan Mongolo, regin tuta Cino 267 yeros, car Mancus regin ye cina staylo, kio esin akceptita facile de cinanos.
Mancusanos prenin Beijing en 1644. Sed lu ne kontrolin tuta Cino til 1683. Pos tio lu havin paca tempo centyero.
Bi forta imperoros , kiu konsiderin kiel modelo de Konfucea teorio, esin Kangxi (1661-1722) ay Qianlong(1735-96)
Lu rekrutin gudedukita oficistos en governmento ay promotin developo de teorio. Lu konkerin vasta teritorio, include Mongolo ce nordo, Xinjiang ce westo, Tibeto ce sudwesto,.
Qing dinasto havin centra forteco de Mancusanos. Yongzheng imperoro krein Granda Konsulo ,kiu kontrolin Granda Sekretaro ay farisin la most forta organo de governmento.
Qing impero dividin Cino al 18 provinsos. Governoros de provinsos ordinare esin cinanos .Sed antaw 19 centyero jenerala governoros , kiu kontrolin bi provinsos, esin mancusanos..
La Kangxi epoko markin alto de Kristista sukcesos, mor ol bicent mil da peplo esin Kristanos. Multa bixopos de Europo ay Ameriko enirin en cino. Esin bildita multa prejeyos.
Longtempo de paco havin kelka negativa efektos: lojantaro multisin ekde 100 milion til 30 milion en fino de 18 centyero. Korupto vastisin en governmento, kio falizin spirito de militantos.
Longa ay korupta rego de imperoro Qian Long kozin Ribelo de Wayta Lotuso en 1796—1804. Invado de westa landos forprenin bazo de Qing dinasto.
Milito de
Opio
Unu konflikto inter Cino ay Europo en 19 centyero esin Milito de Opio en 1840—1842..Tio ne nur esin konflikto de opia trado, sed anke kontesto de tradixa antika esta kulturo de Cino kum moderna westa kulturo de Englo. Milito de Opio operin en Guangzhou . Cinanos brulin opio importita de Englo. Libera trado de westa landos demandin Cino disfermi mor havenos. Pos la interkonsento de Nanjing, Cino disfermin kwin havenos al Englo, ay establin bizrilatos. Tio esin unu interkonsento, kiu donin multa privilejos al Europo. Biu Milito de Opio esin en 1856—1860 inter Cino , Englo ay Franso.
Ribelo
Taiping
Militos de Opio detruin sistemo de antika vivo ay ekonomio de suda Cino. Kelka ribelos operin en dek yeros ekde 1840. La most biga en histro de Cino esin Taipin Ribelo, ledita de Hongxiouquan en un vilajo de Guangdong. Hi adoptin Krista teorio kiel hia doktrino ay kredin ke Godo selektin hi por savi la mondo. Hi golin renversi Mancus ay konvertin socio. Kombino kum religio ay anti-mancusa golo atraktin mor ol tri mil da sekwantos dum dislonga tempo. En 1852 hi okupin Nanjing ay proklamin Taipin Tianguo( Cela Kinglando de Granda Paco) kum cefurbo Nanjing.
Ay levisin alia ribelos, egzample ribelo de muslimo en sudwesta Cino. Por subpremi ribelos Qing dinasto organizin nova armo ledita de Lihongzhan, Zengguofang,. Lu subpremin Taiping ribelo en 1864 ay alia ribelos kum helpo de westa armos.
Invado de
imperismo
Interna ribelos subpremita, sed eksterna invados kontinuin, egzample Masa morto operin en 1870 en Tianjin de Franso, kriso kum Rusio en urbo Ili en 1879,Cino-franso milito en 1884—1885, Cino-Japana milito en 1894-1895. Even Japana –Rusa milito esin en teritorio de Cino. Ciu milito donin al Cino perdo de soverento , teritorio ay multa arjento por pagi al venkoros.
En Mayo 1900 unita armo de ok statos ( Englo, Franso , Germanio, Ruso, Japanio, Italio, Ameriko ay Awstrio) invadin en Beijing por subpremi ribelo de Yihetuan. Lu brulin fama palaso Yiheyuan, stilin multa cina antika histra relikos.
Reformo
Kang ay Liang
En tiu kondico, oficistos Kangyouwei ay Liangqichao prezentin al governmento de Qing reforma rimedos por lerni sistemo de Europo. Liang kalin cina peplo renovin self. Hi montrin, ke cina naxo isolita ay separita ekde rego de mancusanos. Hia diro esin prenita de aktiva ledoros de governmento, kiu lernin teorio de revoluo.
Reformo esin apogita de imperoro Guangxu, sed Cixi, matro de Guangxu, kiu havin vera forteco, esin oponin reformo. Do reformo fine disvenkisin. Multa reformistos esin mortita or elkurin al fremda landos.
Bokso
Ribelo
En somero 1900 membros de ribelo Yihetuan ( rayta ay harmona bokso) en norda Cino mortizin Europanos ay amerikanos, detruin bildos de fremda landos. Lu kredin, ke Cina Gongfu povan savi lu de pafilo. En okulos de westa humos lu farisin boksoros, do lu kalin luself boksa ribelo.
Most da membros esin kampanos de norda Cino. Lu organizin en 1898. Qing governmento sekre konektin lu konter westa kristismo ay komersistos. Lu golin por peli fremda invadoros.
Revolua
Ideo de Sun Zhongshan
Kvankam reformo ne realizita, sed ji vokin peplo por revoluo. Sun Zhongshan esin un de lu. Sun lernin en Hawaii. Hi konvertin al Krististo. Hi formin sekra revolua asocio
Ay plotin ribelo en Guangdong sukcese en 1894. En 1905 hi formin revolua grupo en Japanio. Hia programo konsistin tri principos: demokro, naxismo, naxa ekonomio. Lua spirito speciale esin alta inter studentos ay soldatos. Oni konsiderin hi kiel patro de cina moderna revoluo.
Rego de
Ci Xi
Ci Xi esin konita en Europo kiel imperino de Qing. Xi regin Cino dum 50 yeros. Xi naskin en 1835 en Beijinag. Xi esin spozino de imperoro Xianfeng ay matro de imperoro Tongzhi. Kiam Tongzhi farisin imperoro, hi esin nur 6 yero. Do praktike Ci Xi dominin forteco. Sub xia periodo Taiping Ribelo esin subpremita.
Ci Xi multizin xia forteco. Xi kontrolin governmento, even kiam la imperoro Guangxu esin matura .En 1889—1898 xi vivin en speciala apartmento en Somero Palaso. Imperoro Guangxu provin reformo pos Cina-Japana milito, sed Cixi rifuzin ayn reformo. Pos disvenko en milito , xi foririn de Beijing ay akceptin perfida termos kum imperismo. En 1902 xi revenin en Beijing . Xi denove oponin konter reformo. Antaw xia morto en 1908 , xi disliberizin imperoro Guangxu ,kiu mortin en 1908 anke. Hia heredoro, la lasta imperoro Xuantong prenin trono kiam hi esin 3 yera.