Universa Deklaro de Huma Raytos
Adoptita ay proklamita de Rezolvo217A(III) de la Jenerala Asemblo, 10-u de decembro 1948.
Mondlangizita de HeYafu
Preparlo
Konsidere ke agnosko de la denaska digno ay de la egala ay nefordonebla raytos de ciu membros de la humara familo esan la fundamento de libero, justo ay paco en la mondo,
Konsidere ke disagnosko ay disestimo de la huma raytos rezultizin barbara aktos, kiu forte ofendin la konsienco de la humaro, ay ke la efektiviso de tia mondo, en kiu la humos enjoyon libero de parlo ay de kredo, ay liberiso el timo ay manko, esan proklamita kiel la most alta aspiro de komona humos,
Konsidere ke esan nepre necesa, if la humos ne esez devizita, sen alia selektebla voyo, ribeli konter tiranismo ay subpremo, ke la huma raytos esez protektata de la juro,
Konsidere ke esan nepre necesa developi amika rilatos inter la naxos,
Konsidere ke la peplos de Unita Naxos en la Carto reasertin jia firma kredo ye la fundamenta huma raytos, ye la digno ay valuo de la huma personeco ay ye la egala raytos de viros ay femos, ay decidin promoti socia progreso ay mor altlevela vivo en mor larja libereco,
Konsidere ke la Statos-Membros plejin atingi, en kumlaboro kum Unita Naxos, la promoto de universa respekto al ay observo de la huma raytos ay fundamenta liberos.
Konsidere ke komona kompreno pri tiu ci raytos ay liberos esan la most grava por plena realizo de tiu plejo.
Tial, nun
La Jenerala Asemblo,
Proklaman tiu ci Universa Deklaro de Huma Raytos kiel komona golo de atingo por ciu peplos ay ciu naxos, por tio, ke ciu individuo ay ciu organo de la socio, konstante atentante ci tiu Deklaro, per instruado ay edukado strebez al respektizo de tiu ci rayto ay libero, ay per progresiva pasos, naxa ay internaxa, certizez lua universa ay efektiva agnosko ay observo, same tiel inter la peplos de la Statos-Membros luself, kiel inter la peplos de teritorios sub lua jurisdikto.
Artiklo 1. Ciu humos esan denaske libera ay egala rilate digno ay raytos. Lu posedan racio ay kosienco ay devan kondukti un la alia en spirito de frateco.
Artiklo 2. Ciu raytos ay liberos difinita en tiu ci Deklaro validan same por ciu humos, sen kia diferos, cu rilate raso, dermkromo, sekso, lango, politika or alia opinio, naxa or socia deveno, posedacos, naskiso or alia statuso. More, nia difero esez farata surbaze de la lando or teritorio, al kiu apartenan la koncerna persono, senkonsidere cu ji esan sendependa, trusta, neselfgovernanta or sub ayn alia limo de la soverento.
Artiklo 3. Ciu havan la raytos de vivo, libero ay persona sekuro.
Artiklo 4. Niu esez tenata en serfeco or servitudo. Serfeco ay serfa trado esez dispermesi ye cia formos.
Artiklo 5. Niu suferez torturo or bruta nehuma or sendigna trakto or puno.
Artiklo 6. Ciu raytan esi agnoskita cie jure kiel persono.
Artiklo 7. Ciu esan jure egala ay raytan sendiskrimino al egala jura protekto. Ciu raytan ricevi egala protekto konter ayn diskrimino, kiu kontran tiu ci Deklaro, ay konter ayn incito al tia diskrimino.
Artiklo 8. Ciu raytan ricevi efika riparo de la kompetenta naxa tribunalos pro aktos, kiu kontran la fundamenta raytos, kiu li havan law la konstituto or la juros.
Artiklo 9. Niu suferez arbitra aresto, disliberizo or eksilo.
Artiklo 10. Ciu en plena egalo raytan ye justa ay publa proceso antaw sendependa ay senpatiala tribunalo, por prijujo de lia raytos ay devos ay de ayn krima akuzo konter li.
Artiklo 11. (1) Ciu akuzita pro punebla ofendo raytan, ke oni supozez li
senkulpa, til li eson pruvata kulpa law juro en publa proceso, en kiu li
ricevin ciu garantos necesa por lia defendo.
(2) Niu esez konsiderata kulpa pro ayn akto or neakto, kiu ne konsistizin
punebla ofendo, law naxa or internaxa juro, en la tempo, kiam ji esin farita.
Same tiel, ne esez al jujita mor severa puno ol tiu, kiu esin aplikebla en la
tempo, kiam la punebla ofendo esin farita.
Artiklo 12. Niu suferez arbitra interfero en lia privato, familo, homo or korespondo, nek atakos konter lia honoro or fameco. Ciu raytan ricevi jura protekto konter tia interferos or atakos.
Artiklo 13. (1) Ciu raytan libere movisi ay loji interne de la limos de ayn
stato.
(2) Ciu raytan eliri el ayn lando, inklude lia lando.
Artiklo 14. (1) Ciu raytan peti ay ricevi asilo en alia landos konter
persekuto.
(2) Tiu ci rayto ne esan alvokebla en kazos de prosekutos okazinta vere levita
pro nepolitika krimos or pro aktos kontran al la golos ay principos de
Unita Naxos.
Artiklo 15. (1) Ciu raytan havi naxeco.
(2) Niu esez arbitre forprenita la naxeco, nor rifuzita la rayto canji lia
naxeco.
Artiklo 16. (1)Matura viros ay femos, sen ayn limizo pro raso,
naxeco or
religio, raytan wedi ay fondi familo. Lua raytos esan egala koncerne wediso, dum
wedado ay diswedo.
(2) Wedo okazez nur law libera ay plena konsento de la spozisontos.
(3) La familo esan la natura ay fundamenta uno de socio, ay ji raytan ricevi
protekto de socio ay de la Stato.
Artiklo 17. (1) Ciu raytan posedi havaco sole ay en asociiso kum
aliu.
(2) Niu esez arbitre forprenita lia havaco.
Artiklo 18. Ciu havan la rayto ye libero de penso, konsienco ay religio; tiu ci rayto inkludan la libero canji lia religio or kredo, ay libero manifesti, cu sole cu kume kum aliu, cu puble cu private, lia religio or kredo per instruado, praktikado, adorado ay observado.
Artiklo 19. Ciu havan la rayto ye libero de opinio ay esprimo. Tiu ci rayto inkludan la libero havi opinios sen interfero de aliu, ay la rayto serci, ricevi ay havizi informos ay ideos per ayn medio ay senkonsidere pri landlimos.
Artiklo 20. (1) Ciu havan la rayto ye libero de paca kumveno
ay asociiso.
(2) Niu esez devizita aparteni al asocio.
Artiklo 21. (1) Ciu raytan partopreni la governmento de lia lando, rekte or per
libere elektita reprezentantos.
(2) Ciu havan la rayto de egala aliro al publa servo en lia lando.
(3) La volo de la peplo esez la bazo de la awtorito de la governmento; tiu ci volo
esez esprimata per perioda ay justa elektos, kiu okazez per universa ay egala
balotrayto, ay per sekra voto or ekwivalenta libera vota proceso.
Artiklo 22. Ciu, kiel membro de socio, havan la rayto ye socia sekuro ay povan postuli la realizo, per naxa eforto ay internaxa kumlaboro, ay konforme al la organizo ay fontos de ciu stato, de tiu ekonomia, sicia ay kultura raytos, kiu esan necesa por lia digno ay por la libera developo de lia personeco.
Artiklo 23.(1) Ciu havan rayto ye worko, ye libera elekto de lia okupo,
ye
justa ay favora workokondicos ay ye protekto konter senworkeco.
(2) Ciu, sen ayn diskrimino, raytan ricevi egala salaro pro egala worko.
Artiklo 24. Ciu havan la rayto ye ripozo ay libertempo, inklude racia limizo de la workhoros ay perioda ferios kum salaro.
Artiklo 25. (1) Ciu havan la rayto ye vivlevelo sufica por la sano
ay gudvivo de liself ay lia familo, inklude manjaco, dresaco, lojeyo ay medika
zorgo ay necesa socia servos, ay la rayto ye sekuro je okazo de senworkeco,
dissano, diskapablo, wideco, disyuneco or alia manko de la vivrimedos ye
cirkumstansos ekster lia povo.
(2) Matreco ay infaneco raytan ye speciala zorgo ay helpo. Ciu infanos, egala cu
lu naskisin en or ekster wedeco, ricevez sama socia protekto.
Artiklo 26. (1) Ciu havan la rayto ye eduko. Eduko esez senpaga minime en la
elementa ay fundamenta etajos. Elementa eduko esez deviza. Teka ay profesia eduko
esez jenerale akirebla, ay alteduko esez egala akirebla por ciu law lua meritos.
(2) Eduko golez la plena developo de la huma raytos ay fortizo de la respekto al
la huma raytos ay fundamenta liberos. Ji promotez kompreno, tolero ay amikeco
inter ciu naxos, rasa or religia grupos, ay progresizez la aktos de Unita Naxos
por konservo de paco.
(3) Parentos havan priora rayto selekti la speco de eduko, kiu lua infanos
ricevon.
Artiklo 27.(1) Ciu raytan libere partopreni la kultura vivo de la komunio,
enjoyi la artos ay partopreni sienca progreso ay jia frutos.
(2) Ciu havan rayto ye protekto de la morala ay matera interesos rezultanta el
ayn sienca, literatura or arta produktacos, kiu li verkin.
Artiklo 28. Ciu havan rayto ye socia ay internaxa ordo, en kiu la raytos ay liberos difinita en ci tiu Deklaro povan esi plene realizita.
Artiklo 29.(1) Ciu havan devos al la komunio, en kiu, esan ebla la libera
ay plena developo de lia personeco.
(2) En la usado de lia raytos ay liberos, ciu esez subizita sole al tiu limizos
kiel esan jure difinita eksklude kum la golo certizi sufica agnosko ay respekto
por la raytos ay liberos de aliu ay por konformi al justa postulos de moralo,
publa ordo ay jenerala gudvivo en demokra socio.
(3) Tiu ci raytos ay liberos esez en niu okazo efektivizebla konter al la golos
ay principos de Unita Naxos.
Artiklo 30. Nio en tiu ci Deklaro esez interpretita kiel aludo, ke ayn stato, grupo or persono, ayn raytan priworki ayn akto or performi ayn akto, kiu goluz detrui ayn el la raytos ay liberos difinita de ci tiu Deklaro.